Inne pnącza: Akebia, Ampelopsis, Aristolochia durior

Akebia quinata

• Actinidia
• Akebia
• Ampelopsis
• Aristolochia macrophylla
• Calystegia hederacea
• Campsis
• Campsis x tagliabuana
• Celastrus orbiculatus
• Cocculus orbiculatus
• Dioscorea batatus
• Euonymus fotunei
• Fallopia aubertii
• Hedera helix
• Humulus lupulus
• Hydrangea petiolaris
• Lonicera
• Menispermum
• Parthenocissus
• Periploca
• Schisandra
• Schizophragma hydrangeoides
• Vincetoxicum nigrum
• Vitis
• Wisteria
• mrozoodporność
• opis uprawy
• tabela zbiorcza

Intrygujące owoce akebii - fot. S.Marczyński

Akebia - akebia

W Polsce uprawiane są dwa gatunki:

Akebia pięciolistkowa (Akebia quinata) należy do rodziny Lardizabalaceae – krępniowate, pochodzi z dalekiego wschodu (Chiny, Japonia, Korea). Jest pnącym krzewem, owijającym się pędami, z owalnymi 5 listkowymi, ciemnozielonymi, palczasto złożonymi liśćmi (podobnymi do liści szeflery). Liście są półzimozielone i opadają dopiero po silnych mrozach. Akebia dorasta do 5-10m wysokości, wytwarzając rocznie 1-3 m przyrosty. Kwiaty są rozdzielnopłciowe, jednopienne (na tej samej roślinie są osobno kwiaty męskie i żeńskie). Zebrane są w nieduże grona składające się z większych (2-3 cm średnicy) czekoladowopurpurowych kwiatów żeńskich i mniejszych (0,5-1 cm) różowych kwiatów męskich.

Małe, ale bardzo ładne kwiaty akebii - fot. S.Marczyński

Kwiaty wydają lekki korzenny zapach, co może być dodatkową atrakcją, gdy akebia rośnie koło okna, furtki lub oplata altanę. Rozwijają się w końcu kwietnia – maju. W październiku dojrzewają owoce, zebrane najczęściej po 2-3 (czasem dużo więcej) w owocostany. Owocem są podłużne jagody długości 10-13 cm, przypominające kształtem grube parówki. Z zewnątrz są fioletowe a po dojrzeniu pękają odsłaniając biały miąższ z czarnymi pestkami. Z owocu tylko miąższ nadaje się do jedzenia, jest słodki, z melonowatym posmakiem. Akebie najobficiej owocują gdy nastąpi krzyżowe zapylenie, dlatego w pobliżu siebie dobrze jest sadzić różne odmiany lub gatunki. Chcąc zwiększyć plon owoców, można kwiaty zapylić samemu, w pełni rozkwitu, pocierając kwiaty męskie jednej odmiany o żeńskie innej.

Akebia daje przyjemny cień w upalne dni fot. S.Marczyński

Poza gatunkiem w uprawie znajduje się kilka odmian:

• 'Alba' – odmiana o białych kwiatach żeńskich i męskich oraz biało-zielonych owocach.
• 'Rosea' – odmiana o lawendowo różowych kwiatach.
• 'Silver Bells' – odmiana o białych, dzwonkowatych, męskich kwiatach z różowo purpurowymi pręcikami. Jej kwiaty żeńskie są jasnoróżowopurpurowe i mają ciemnoczekoladowy słupek. Owoce są białawozielone, jaśniejsze niż u gatunku.
• 'Variegata' – odmiana o zielonych liściach z białymi plamkami i smugami oraz jasnoróżowych kwiatach. Białe przebarwienia na liściach są lepiej widoczne w miejscach dobrze oświetlonych. Owoce są mniejsze niż u gatunku i podobnie jak liście mają białe przebarwienia. Odmiana rośnie słabiej od gatunku. Pojawiające się zielono listne pędy powinno się usuwać.

Akebia porastająca pergolę - fot. S.Marczyński

Wymagania
Akebia może rosnąć prawie na każdym stanowisku, ale nie lubi cienia i bezpośredniego, silnego słońca w południe. Rosnąć może na każdej przeciętnej glebie. Akebia jest w Polsce wystarczająco mrozoodporna. Choć w ostre zimy może przemarznąć do granicy śniegu, to wiosną nowe pędy łatwo odrastają z podstawy.

Akebia porastająca dom - fot. S.Marczyński

Zastosowanie
Dzięki szybkiemu wzrostowi i ładnym, gęsto ułożonym, zdrowym liściom, może stworzyć szybko osłonę lub miejsce ocienione. Świetnie nadaje się do tworzenia osłon, obsadzania altan, pergoli, bramek czy ogrodzeń ale może wspinać się po drzewach (trzeba uważać aby ich nie zagłuszyła), obrastać podpory przy ścianach, lub być stosowana jako roślina okrywowa. Akebia wygląda egzotycznie nadając ogrodowi wschodni charakter.

Akebia jako roślina okrywowa - fot. J.Borowski

Akebia trifoliata - akebia trójlistkowa. Pnącze o wijących się pędach. Liście palczasto złożone z 3 listków o pofalowanych brzegach, sezonowe. Pędy młode fioletowe, potem brązowe. Kwiaty ciemnopurpurowe (zarówno żeńskie jak i męskie), przyjemnie cynamonowo pachnące, drobne, zebrane w groniaste kwiatostany. Owoce są bardzo interesujące, przypominające kształtem parówki, większe niż u akebii pięciolistkowej (do 13 cm długości). Nadaje się do sadzenia w miejscach osłoniętych, przy różnych podporach ogrodowych. Można pozwolić, aby wspinało się po drzewach. Trochę wrażliwsza na mrozy od akebii pięciolistkowej.

Ampelopsis - winnik

Winniki są interesującymi pnączami o atrakcyjnych liściach i owocach. Zaliczano je kiedyś do rodzaju Vitis (winorośl) a obecnie włączono do osobnego rodzaju Ampelopsis, należą do rodziny Vitaceae - winoroślowate. Znanych jest 20 gatunków pochodzących z Dalekiego Wschodu i Ameryk, z tego tylko kilka jest uprawianych w polskich ogrodach.

Ampelopsis aconitifolia 'Seattle' - liście (fot. Sz. Marczyński)

Ampelopsis aconitifolia - na ogrodzeniu (fot. Sz. Marczyński)

Ampelopsis aconitifolia 'Seattle' - owoce (fot. Sz. Marczyński)

Winniki w zależności od gatunku dorastają od 2 do 8 m wysokości. Wspinają się przy pomocy wąsów czepnych, owijających się wokół podpór. Mają ładne, najczęściej klapowane liście oraz niepozorne, zielonkawe obupłciowe kwiaty, które rozwijają się w lipcu – sierpniu. Znacznie bardziej dekoracyjne są zebrane w grona owoce – kuliste jagody o średnicy 6 – 8 mm, różnej barwy w zależności od gatunku. Dojrzewają we wrześniu – październiku.

Wymagania
Winniki nie mają specjalnych wymagań i mogą być uprawiane w każdej przeciętnej glebie. Najlepiej rosną i owocują w jasnych, ciepłych, osłoniętych miejscach. Nie wymagają specjalnego przycinania. Gdy rozrosną się nadmiernie, należy przycinać je umiarkowanie na przedwiośniu (luty – początek marca) lub latem.

• Ampelopsis aconitifolia (winnik tojadowaty) - Pnącze dorastające do 4-8m wysokości (2-3 m przyrostu rocznie) o liściach pojedynczych, głęboko, fantazyjnie, palczasto powcinanych. W lecie liście są zielone jesienią barwią się na żółto. Jesienią ozdobnie wyglądają, również owoce. Są drobne, kuliste, żółte, pomarańczowe lub brunatne z małymi ciemnymi punktami. Roślina znosząca przeciętne gleby, mało wymagająca, odporna na choroby.

  Ampelopsis aconitifolia - owoce (fot. Sz. Marczyński)

  
  Nadaje się świetnie do stosowania w zieleni publicznej, dużych i małych ogrodach, obsadzania ogrodzeń i ekranów dźwiękochłonnych, maskowania brzydkich konstrukcji i budowli.
• Ampelopsis aconitifolia 'Seattle' - odmiana o słabym wzroście, osiągająca do 2-3 m wysokości. Wyselekcjonowana przez Szczepana Marczyńskiego i wprowadzona do sprzedaży w 2003 r. Młode przyrosty i ogonki liściowe początkowo purpurowe, a następnie różowe. Owoce pomarańczowo brązowe, osadzone są na intensywnie czerwonych szypułkach. Liście jesienią zmieniają barwę zieloną na żółtą. Świetna roślina do małych ogrodów, obsadzania altan i wszelkiego rodzaju podpór. Najlepiej czuje się w miejscach osłoniętych.
• Ampelopsis bodinieri - winnik Bodiniera - Pnącze osiągające 3-6 m wysokości (0,5-1 m przyrostu rocznie). Liście ciemnozielone, błyszczące od góry, sinozielone od spodu, grubo ząbkowane, często z 3-5 słabo wykształconymi klapami, osadzone na czerwonawych ogonkach, z wyglądu przypominają liście platanu. Owocem są małe, kuliste, fioletowe jagody z drobnymi białymi punktami. Roślina łatwa w uprawie, nadaje się szczególnie do małych ogrodów, sadzenia przy altanach lub ogrodzeniach.
• Ampelopsis glandulosa 'Elegans' - winnik zmienny - Bardzo interesujące, pochodzące z Japonii, słabe pnącze. Dorasta do 2 m. Ma bardzo dekoracyjne liście: ostro klapowane, trójbarwne - biało-różowo-zielone. Ładnie wyglądają również różowoczerwone młode pędy, ogonki liściowe i szypułki. Jesienią ozdobnie wyglądają zmieniające barwę owoce: od biało-niebieskich, przez purpurowe do fioletowoniebieskich (turkusowych). Lubi miejsca jasne, ciepłe, osłonięte. Pnącze, szczególnie polecane do małych ogrodów oraz jako oglądany z bliska, element większej kompozycji ogrodowej. Pędy winnika zmiennego z owocami wykorzystywane są w bukieciarstwie. Roślina względnie odporna na mrozy, w centralnej Polsce zimuje bez specjalnych zabezpieczeń.

Ampelopsis glandulosa 'Elegans' - owoce (fot. Sz. Marczyński)

Ampelopsis glandulosa 'Elegans' - liście (fot. Sz. Marczyński)

Ampelopsis aconitifolia - liście (fot. Sz. Marczyński)

Od lewej: Ampelopsis glandulosa 'Elegans' i Ampelopsis aconitifolia (fot. Sz. Marczyński)

Ampelopsis glandulosa na ogrodzeniu (fot. Sz. Marczyński)

Ampelopsis glandulosa oddziela ogród od ulicy (fot. Sz. Marczyński)

Ampelopsis bodinieri - liście (fot. Sz. Marczyński)

Ampelopsis aconitifolia - owoce i liście jesienią (fot. Sz. Marczyński)

Ampelopsis bodinieri - owoce (fot. Sz. Marczyński)

Ampelopsis aconitifolia 'Elegans' - owoce i liście (fot. Sz. Marczyński)

Ampelopsis aconitifolia 'Seattle' - owoce i liście jesienią (fot. Sz. Marczyński)

Ampelopsis aconitifolia - w dużych pojemnikach (fot. Sz. Marczyński)

kokornak porastający scianę budynku fot. S.Marczyński

Aristolochia macrophylla (A.durior) - kokornak wielkolistny

Wszystkim miłośnikom ogrodów mogę rekomendować kokornak wielkolistny Aristolochia macrophylla (synonimy: Aristolochia durior, Aristolochia sipho), z rodziny Aristolochiaceae – kokornowate, do sadzenia w miejscach półcienistych lub cienistych. Ze względu na imponujące rozmiary, zwany jest w niektórych rejonach Polski "krzewem szlacheckim". Kokornak ten jest pnączem owijającym się wokół podpór pędami skręcającymi się w prawo oraz ogonkami liściowymi. Dorasta do wysokości 10 m, przyrastając rocznie 1-2 m. Pędy młode i średnie są ciemnozielone, a starsze są szarozielone. Charakterystyczne dlań są duże, sercowate liście, o długości do 30 cm, ciemnozielone z wierzchu i sinozielone od spodu. Jesienią, przed opadnięciem, liście zmieniają barwę na żółtą. Bardzo oryginalne są 2-4 cm kwiaty - rozwijające się w maju-czerwcu. Zwisają na długich szypułkach, wyglądem przypominają fajki - są rurkowate, wygięte i mają szeroki kołnierz. Stąd pochodzi angielska nazwa tego krzewu Dutchman's Pipe.

kwiaty kokornaku - fot. S.Marczyński

Kwiaty mają barwę żółto-brązowo-zieloną, wydzielają lekki zapach i są pułapką dla owadów. Więzią je przez pewien czas w swojej gardzieli, choć nie mają względem owadów krwiożerczych zamiarów, ale w ten sposób zmuszają je do solidnego wykonania zapylenia. Kwiaty są najczęściej schowane pod liśćmi i przez osoby niewtajemniczone mogą być niezauważone. Owocem kokornaku jest torebka przypominająca wyglądem nieduży ogórek o długości 6-10 cm i średnicy 3 cm.

owoc kokornaku fot. S.Marczyński

Dojrzewa we wrześniu brązowiejąc i rozpadając się na sześć części, rozsiewając liczne, nieduże, płaskie nasiona o trójkątnym kształcie. Owoce i nasiona są rzadko wytwarzane w naszych warunkach klimatycznych, choć niektóre, wyjątkowo plenne okazy potrafią zawiązywać je corocznie.

Jego duże liście nakładają się dachówkowato na siebie, tworzą gęste zielone ściany i jak prawie żadna inna roślina szczelnie zasłaniają ogrodzenia, pergole czy altany, dając gęsty cień. Kokornak zdobi również zimą, gdyż jego zielone pędy wyglądają interesująco w stanie bezlistnym.

Wymagania
Kokornak wielkolistny jest krzewem długowiecznym, żyjącym nawet kilkadziesiąt lat. Jest całkowicie mrozoodporny i dobrze znosi warunki miejskie. Najlepiej rośnie przy północnych ścianach i w półcieniu, ale dobrze znosi również cień. Na stanowiskach słonecznych, zwłaszcza suchych, jest silnie atakowany przez przędziorki. Wymaga gleb żyznych, ale nie za ciężkich, wilgotnych lub umiarkowanie wilgotnych, woli gleby wapienne lub obojętne od kwaśnych, nie lubi stanowisk bardzo wietrznych.

kokornak wspinający się po ścianie fot. S.Marczyński

kokornak może rosnąć na pergoli fot. S.Marczyński

kokornak porastający drzewa fot. J. Borowski

Pielęgnacja
Kokornak wielkolistny, silnie rosnąc, wytwarza dużo zielonej masy, dlatego wymaga solidnych podpór.

suche owoce kokornaku fot. S.Marczyński

Może być sadzony przy starych drzewach, żywych lub martwych. Oplatając ich pnie i konary, tworzy fantazyjne korony. Po posadzeniu na miejsce stałe potrzebuje dwóch lat, aby się przyjąć i rozpocząć naprawdę silny wzrost. W tym czasie powinien być przycinany, aby dobrze się rozgałęzić. W późniejszych latach nie wymaga już cięcia, a jeśli jest konieczne, gdyż nadmiernie się rozrósł, można je wykonać bez obaw, bo nawet po silnym przycięciu dobrze odrasta. Silnie rosnąc, kokornak potrzebuje corocznego nawożenia i intensywnego podlewania, zwłaszcza w gorące lata.

liście kokornaku fot. S.Marczyński

Zastosowanie
Świetnie nadaje się do tworzenia osłon, pokrywania pergoli, altan czy wysokich ogrodzeń. Atrakcyjnie wygląda wspinając się po słupach, kolumnach czy porastając stare drzewa. Może być sadzony jako roślina okrywowa. Ze względu na dużą masę wymaga solidnych podpór np. kratownic, lin czy łańcuchów. Nadaje się do stosowania w zieleni publicznej.

Kokornak wielkolistny pochodzi ze wschodniej części Ameryki Północnej. W 1762 roku został sprowadzony do Anglii, a w 1808 r. trafił na tereny polskie - do Ogrodu Botanicznego w Krakowie.

Do rodzaju kokornak (Aristolochia) należy przeszło 300 gatunków bylin i krzewów, często pnących.

Aristolochia clematitis fot. S.Marczyński

Większość występuje w klimacie tropikalnym. W naszych warunkach, bez osłon, poza kokornakiem wielkolistnym, może rosnąć zaledwie kilka gatunków:

zobacz również: • winnik (Ampelopsis) • wypowiedzi na forum o uprawie pnączy • niskie rośliny okrywowe • powojniki • lista powojników dla początkujących • encyklopedia • więcej informacji • zastosowania pnączy • złożone wyszukiwanie