Zastosowania pnączy

Pnącza na ekrany dźwiękochłonne

Drogi o dużym natężeniu ruchu często przecinają gęsto zabudowane tereny. Aby ochronić mieszkańców przed uciążliwością związaną z ruchem na drodze, a przede wszystkim przed hałasem, stawiane są przy nich ekrany.

Jacek Borowski i Szczepan Marczyński

W krajach o rozwiniętej sieci autostrad ekrany ochronne od dawna obsadzane są pnączami, spełniają funkcję izolacyjną. Dzięki dużej masie liściwspomagają dźwiękochłonne działanie ekranów, pochłaniając i rozpraszając fale dźwiękowe. Liście pnączy absorbują zanieczyszczenia zarówno pyłowe jak i gazowe, redukując ich stężenie w powietrzu. 

Poza funkcjami fitosanitarnymi pnącza mogą również dekorować i maskować duże pionowe płaszczyzny ekranów, z natury obce krajobrazowo. Warunki do wzrostu roślin przy ekranach są bardzo trudne. Duży ruch kołowy powoduje znaczne zapylenie i zanieczyszczenie powietrza, a gleba pod ekranami jest na skutek przeprowadzonych prac budowlanych przekształcona. W warunkach polskich do odladzania jezdni stosuje się ogromne ilości soli, dlatego gleba jest mocno zasolona (szczególnie wiosną), a ekrany i gleba wokół nich spryskiwane są aerozolem solnym rozpylanym przez przejeżdżające pojazdy

Pnącza mogą być sadzone po obu stronach ekranów – zarówno od strony jezdni (wewnętrznej), gdzie warunki do wzrostu i rozwoju są  trudne,jak i po przeciwnej stronie (zewnętrznej). Ma to istotne znaczenie dla estetyki ekranów, które z tej strony są oglądane przez mieszkańców i przechodniów. Po tej stronie ekranów można stosować znacznie więcej różnych gatunków i odmian pnączy niż od strony jezdni.

Co należy brać pod uwagę, dokonując wyboru pnączy na ekrany

  • Wystawa, czyli ustawienie ekranów względem stron świata. Ściany południowe i zachodnie wystawione są na bardzo silne oddziaływanie promieni słonecznych i ogrzewanie, północne natomiast mogą przez cały dzień pozostają w chłodzie i cieniu. 

  • Wilgotność gleby. Często związana z wystawą. Na stanowiskach suchych dobrze radzą sobie dławisz okrągłolistny (Celastrus orbiculatus), winobluszcz pięciolistkowy (Parthenocissus quinquefolia), czy winorośl pachnąca (Vitis riparia). Na glebach zaspbnych w wodę warto posadzić zimozielony bluszcz pospolity (Hedera helix), hortensję pnącą (Hydrangea anomala subsp. petiolaris) lub chmiel (Humulus lupulus). 

  • Zasolenie gleby. Najbardziej tolerancyjne pod tym względem jest winorośl pachnąca (Vitis riparia) oraz jej odmiany 'Ania' (forma żeńska) i 'Tomek' (forma męska). Względnie tolerancyjne są również winobluszcz pięciolistkowy (Parthenocissus quinquefolia), powojnik pnący (Clematis) ‘Paul Farges’ grupa Vitalba oraz dławisz okrągłolistny (Celastrus orbiculatus). Brak jest jednak precyzyjnych badań, dlatego trzeba opierać się na obserwacjach. 

  • Wielkość i ciężar pnącza. Ma bezpośredni wpływ na rodzaj i sposób zamocowanie konstrukcji podporowej. Intensywnie rosnące, duże pnącza, takie jak winorośl pachnąca (Vitis riparia) wymagają solidniejszych i mocniej przytwierdzonych do ekranu podpór niż na przykład słabiej rosnące powojniki z grupy Tangutica.

  • Sposób wspinania się pnączy. Tylko nieliczne pnącza mogą aktywnie wspinać się po ekranach bez zapewnienia im specjalnych podpór. Roślinom owijającym się pędami należy zapewnić podpory złożone z elementów o średnicy większej niż dla pnączy wąsoczepnych czy ogonkoczepnych. Podpory mogą stanowić konstrukcyjną część ekranów.

  • Biorąc pod uwagę siłę wzrostu, morozoodporność, odporność na zasolenie gleby, tolerowanie ubogich podsychajacych gleb, odporność na zanieczyszczenie powietrza i wiatry  zdecydowanie najlepszym pnączem do obsadzania ekranów akustycznych jest winorośl pachnaca (Vitis riparia) i jej odmiany ‘Tomek’ (nie zawiązuje nasion) i ‘Ania’.

Zastosowanie pnączy polecanych na ekrany przy drogach

 

nazwa rośliny

strona ekranua)

wystawa

gleba

sposób wspinania się

podpory

uwagi

Aristolochia macrophylla - kokornak wielkolistny zewnętrzna płn., płn.-zach., wsch. świeża, żyzna owija się pędami solidne podpory, mocno przymocowane  
Campsis – milin, np. 'Ursynów', 'Gabor' zewnętrzna płd. świeża (okresowo sucha) korzenie czepne, ale słabo przytrzymujące bez specjalnych wymagań stosować w Polsce zachodniej i południowo-zachodniej, kwitnie VII-IX
Celastrus orbiculatus - dławisz okrągłolistny wewnętrzna lub zewnętrzna płd., zach., wsch. przepuszczalna (okresowo sucha) owija się pędami solidne podpory, mocno przymocowane  
Clematis – powojnik, odmiany z grupy Atragene zewnętrzna wsch., zach., płn. świeże owija się ogonkami liści elementy o niewielkiej średnicy kwitnie IV-V, najczęściej dorasta do 3 m
Clematis - powojniki z grupy Tangutica, np. 'Bill MacKenzie' i 'Lambton Park' zewnętrzna zach., płd., wsch. przepuszczalna (okresowo sucha) owija się ogonkami liści elementy o niewielkiej średnicy kwitnie VI–X, bardzo szybko rośnie
Clematis - powojnik 'Paul Farges' (grupa Vitalba) zewnętrzna lub wewnętrzna c) płd., zach., wsch. przepuszczalna owija się ogonkami liści elementy o niewielkiej średnicy, solidne podpory kwitnie VI-X, bardzo szybko rośnie
Clematis vitalba - powojnik pnący (grupa Vitalba) wewnętrzna lub zewnętrzna płd., zach., wsch. świeża (okresowo sucha) owija się ogonkami liści elementy o niewielkiej średnicy, solidne podpory kwitnie VII-IX
Euonymus fortunei - trzmielina Fortune'a 'Coloratus' zewnętrzna płn., zach., wsch. świeża, przepuszczalna korzenie czepne w zasadzie nie wymagab) zimozielony
Fallopia baldschuanica (syn. F. aubertii) - rdestówka bucharska (rdest Auberta) wewnętrzna lub zewnętrzna płd., zach. świeża (okresowo sucha) owija się pędami solidne podopory, mocno przymocowane stosować w Polsce zachodniej i południowo-zachodniej, bardzo szybko rośnie
Hedera helix - bluszcz pospolity 'Thorndale' i inne silnie rosnące bluszcze zewnętrzna płn., zach. świeża, żyzna, przepuszczalna korzenie czepne nie wymaga zimozielony
Humulus lupulus - chmiel zwyczajny odmiana 'Aureus' zewnętrzna zach., wsch. świeża, przepuszczalna owija się pędami bez specjalnych wymagań bardzo szybko rośnie, pędy w zimie zamierają do ziemi
Hydrangea anomala subsp. petiolaris - hortensja pnąca zewnętrzna zach., płn., wsch. świeża, przepuszczalna korzenie czepne w zasadzie nie wymagab) kwitnie VI-VII
Lonicera acuminata - wiciokrzew zaostrzony zewnętrzna zach., płn. świeża, żyzna, przepuszczalna owija się pędami bez specjalnych wymagań zimozielony, kwitnie VI-IX
Lonicera japonica - wiciokrzew japoński, odmiany 'Halliana', 'Purpurea' zewnętrzna zach., płn. świeża, żyzna, przepuszczalna owija się pędami bez specjalnych wymagań stosować w Polsce zachodniej i południowo-zachodniej, kwitnie VI-X
Lonicera periclymenum - wiciokrzew pomorski 'Serotina' zewnętrzna zach., wsch., płd., płn. świeża, żyzna, przepuszczalna owija się pędami bez specjalnych wymagań kwitnie VI-IX, w V-VI mogą występować mszyce
Parthenocissus quinquefolia - winobluszcz pięciolistkowy, np. var. murorum, 'REDWALL Troki' wewnętrzna lub zewnętrzna zach., wsch., płd., płn. okresowo sucha przylgi na końcach wąsów nie wymaga  
Vitis coignetiae – winorośl japońska zewnętrzna zach., wsch., płd. okresowo sucha owija się pędami solidne podpory, mocno przymocowane trudno dostępny
Vitis riparia – winorośl pachnąca wewnętrzna lub zewnętrzna zach. wch., płd., płn. okresowo sucha owija się pędami solidne podpory, mocno przymocowane bardzo szybko rośnie
nazwa rośliny strona ekranua) wystawa gleba sposób wspinania się podpory uwagi
 

a)wewnętrzna – strona od jezdni, zewnętrzna – strona przeciwna do jezdni (od strony domów sąsiadujących z drogą),
b) pnącza te mogą w zasadzie wspinać się bez podpór, jednak lepiej zapewnić im konstrukcję, na której będą się wspierały i częściowo dookoła niej owijały,
c)powojnik należący do grupy Vitalba. Obserwacje doświadczalne wskazują, że ta odmiana powinna sobie dobrze radzić w po wewnętrznej stronnie ekranu, jednak nie jest nam znane takie wykorzystanie tej rośliny do tego celu.

Prawie wszystkie pnącza zaproponowane w tabeli są odporne na działanie niskie temperatury. Wyjątkami są rdestówka Auberta (Fallopia aubertii), milin (Campsis) i wiciokrzew japoński (Lonicera japonica), które mogą w surowe zimy przemarzać. Zwykle jednak dobrze i szybko po takim przemarznięciu "odrastają". Trzeba zauważyć, że rdestówka (Fallopia) jest pnączem bardzo często sadzonym przy autostradach w Europie.

W tabeli nie uwzględniono tempa wzrostu roślin. Tego typu informacje i ogólną charakterystykę poszczególnych gatunków i odmian, można znaleźć w encyklopedii pnączy na naszych stronach internetowych. Należy się liczyć z tym, że szybko z natury rosnące pnącza, bezpośrednio po posadzeniu mogą przyrastać nieco wolniej. Po 3-4 sezonach rośliny takie jak winobluszcz (Parthenocissus), rdestówki (Fallopia), winorośl pachnąca (Vitis riparia), czyjapońska (Vitis coignetiae) i powojniki (Clematis) z grupy Vitalba i Tangutica będą rosły naprawdę bardzo bujnie.

Na podkreślenie zasługują pnącza zimozielone bluszcz pospolity (Hedera helix), wiciokrzew zaostrzony (Lonicera acuminata) i trzmielina (Euonymus fortunei) 'Coloratus', które będą zdobiły ekrany przez cały rok. Ich wymagania siedliskowe są większe a wybór stanowiska, szczególnie w przypadku mniej tolerancyjnego w stosunku do niskich temperatur wiciokrzewu, powinien być bardzo staranny. Należy unikać zastoisk mrozowych oraz miejsc narażonych na działanie mroźnych, wysuszających wiatrów. Nie znoszą one również silnie nasłonecznionych stanowisk południowych lub południowo-wschodnich.

Miejsc pozbawionych silnego nasłonecznienia wymagają również niektóre pnącza zrzucające liście na zimę, np. kokornak (Aristolichia), hortensja pnąca (Hydrangea anomala subsp. petiolaris), czy powojniki (Clematis) z Grupy Atragene. Z kolei w miejscach silnie nasłonecznionych, gorących szczególnie dobrze czuje się milin (Campsis), ale dobrze rosną również powojniki (Clematis) z Grupy Tangutica i Vitalba, rdestówka Auberta (Fallopia aubertii), dławisz (Celastrus), winobluszcz pięciolistkowy (Parthenocissus quinquefolia), winorośl pachnąca (Vitis riparia) i japońska (Vitis coignetiae).

Gdy zależy nam, aby na ekranach pojawiały się kwiaty, warto posadzić powojniki (Clematis) z Grupy Atragene, Tangutica czy Vitalba, wiciokrzewy (Lonicera), rdestówkę Auberta (Fallopia aubertii), hortensję pnącą (Hydrangea anomala subsp. petiolaris) lub milin (Campsis).

Zaproponowany dobór jest liczbowo skromny. Wynika to zarówno z trudnych warunków panujących w bezpośredniej bliskości drogi jak i z niewielu doświadczeń z sadzeniem i wzrostem roślin pnących przy ekranach osłonowych w warunkach Polskich. Ich stopniowe nabywanie powinno przyczynić się do poszerzenia przedstawionej powyżej listy.